بیوگرافی شاعران سهراب سپهری، یک انسان ساده

  • شروع کننده موضوع Behtina
  • بازدیدها 265
  • پاسخ ها 1
  • تاریخ شروع

Behtina

کاربر نگاه دانلود
کاربر نگاه دانلود
عضویت
2015/11/08
ارسالی ها
22,523
امتیاز واکنش
65,135
امتیاز
1,290
هفته نامه چلچراغ - ابراهیم ملکوتی: بین هنرمندان معاصر ایرانی کمتر هنرمندی را می توانیم پیدا کنیم که به اندازه سهراب سپهری زندگی ای در انزوا پیشه کرده باشد و در عین تا این اندازه بین مخاطبانش محبوبیت داشته باشد. مجموعه «هشت کتاب» او که یکی از مجموعه های پرفروش به حساب می آید، در یکی دو سال اخیر به صورت مکرر توسط ناشران مختلف منتشر شده است. توجهی که رسانه ها و نشریات در سال های بعد از انقلاب به شعر و شخص سهراب سپهری کرده اند، شگفت انگیز است.

840782_272.jpg


سال 84 یک نشریه دانشگاهی با عنوان «مجله پژوهش زبان و ادبیات فارسی» تحقیقی را منتشر کرد درباره این نکته که رسانه ها چه چیزی درباره سهراب نوشته اند و به چه چیزهایی درباره ادبیات و زندگی او توجه کرده اند. گردآورندگان آن تحقیق درباره پرونده ها و نوشته های مطبوعاتی نوشتند که در «عرصه شعر معاصر، پس از نیما یوشیج بیش از هر شاعر دیگر- به افراط و تفریط- درباره سهراب سپهری سخن گفته شده است. این ستایش ها و نکوهش ها از زمان حیات این شاعر نقاش تا به امروز (1384) ادامه دارد.»

اما موضوع صفحه های مطبوعات درباره سهراب سپهری چه بوده است؟ کلیدواژه های اغلب این صفحه ها از این قرار بوده: «ارتباط شعر و نقاشی سپهری، توجه شاعر به عرفان و فلسفه شرق، طبیعت گرایی، سادگی و صمیمیت در شعر، عدم کارکرد سیـاس*ـی- اجتماعی، مفاهیم انتزاعی، زبان و سبک بیان.»

موضوع دیگری که آن تحقیق نشان می داد نیز بسیار جالب بود. زهرا صادقی و غلامرضا پیروز دو محققی بودند که آن تحقیق را حدود 10 سال پیش منتشر کردند. نتیجه تحقیق آن ها به لحاظ آماری چنین بود که آن ها 74 عنوان نشریه را بررسی کردند و از دل آن نشریه ها به 200 مقاله رسیدند. آن ها نوشتند که «از میان 200 عنوان مقاله نوشته شده درباره سهراب سپهری در فاصله سال های 1332 تا 1376، بیشترین تعداد مقاله ها، مربوط به سال های 1369 تا 1372 است که حدود 80 مقاله در این سال ها نوشته شد.

840787_850.jpg


در حالی که مقاله های نوشته شده در زمان حیات سپهری تا سال 1359، تنها 30 عنوان را به خود اختصاص می داد و از این تعداد 11 مقاله فقط در سال مرگ او نگاشته شد.» آن ها مقالاتی را که در واقع سوگ سرود یا خاطره احساسی بوده اند، در این آمار نیاورده اند. بسیاری از مقالات به تداخل نقاشی و شعر، یعنی دو موضوعی که زندگی سهراب درگیرش بود، پرداخته اند و همزمان آن دو را بررسی کرده اند و از تاثیر نقاشی در ذهن شاعرانه او صحبت کرده اند.

بدون شک می توان گفت که از سال 1384 تاکنون که شمار نشریات و روزنامه ها نیز رو به فزونی گذاشته است، مقالات و نوشته های متعددی نیز به این آمار افزوده شده است. اما این همه موضوع درباره سپهری نیست. چند سالی است که نقاشی های او به پدیده ای شگفت انگیز تبدیل شده است. تابلوهای او با قیمت میلیاردی به فروش می رسد و در حوزه هنرهای تجسمی بسیاری از منتقدان و نقاشان را به حیرت واداشته است؛ تابلوهایی که کمتر کسی فکر می کرد تا این اندازه به لحاظ ارزش مالی اوج بگیرند.

آیا می شود این میزان توجه به شعرها و آثار سهراب را صرفا به دلیل موضوعاتی دانست که او در آثارش مطرح می کند؟ آیا باید علت توجه ها به سهراب را در عرفانی دانست که او در زندگی خود تنیده بود؟

واقعیت این است که سپهری از ابتدا در دهه 1330 به عنوان یک نقاش نوپرداز شهرت یافت و در همان دهه او توانست تابلوهای خود را به نمایش بگذارد و یک آدم هنردوست تابلوهای سپهری را در اواخر همان دهه خرید. سهراب درواقع داشت در حوزه ای کار می کرد که به اقتضای زمانه اش محل جدال بین نقاشان نوگرا و کهنه گرا بود. درست مانند دعوایی که بین شاعران متجدد و سنت گرا بود. منتها این جدال ها در زمینه نقاشی خیلی زود فروکش کرده بود.

840785_681.jpg


سپهری سوژه های نقاشی خود را از طبیعت وام می گرفت، ولی در پرداخت آن ها به هیچ وجه اصراری بر خلق سوژه به همان شکلی که در طبیعت هست، نداشت. طبیعتی که او خلق می کرد، از فیـلتـ*ـر ذهنش می گذشت؛ ذهنی که بعدها در شعرهایش نیز به آن ها اشاره کرده بود. در شعر معروف «صدای پای آب» که در روزگار ما به یکی از شعرهای تثبیت شده در حافظه بسیاری از مردم تبدیل شده است، با یک سادگی منحصر به فردی می گوید «اهل کاشانم/ پیشه ام نقاشی است./ گاه گاهی قفسی می سازم با رنگ، می فروشم به شما/ تا به آغاز شقایق که در آن زندانی است/ دل تنهایی تان تازه شود./ چه خیالی، چه خیالی،... می دانم/ پرده ام بیجان است./ خوب می دانم، حوض نقاشی من بی ماهی است.»

در شعر دیگری با عنوان «ساده رنگ» می گوید: «زن همسایه در پنجره اش تور می بافد، می خواند/ من «ودا»» می خوانم، گاهی نیز/ طرح می ریزم سنگی، مرغی، ابری.»

اگر در این روزگار سهراب را به عنوان شاعری می شناسیم که در کنار نوپردازانی مانند نیما، شاملو، فروغ و اخوان از بهترین شاعران ادبیات معاصر به حساب می آید و مجموعه اشعارش به کارت منتشر می شود، در روزگار خودش از آن شعرها چیزی عایدش نمی شود. سهراب سپهری بابت انتشار مجموعه شعرهایش حتی از جیب نیز پولی می پرداخت؛ این همان روشی بود که فروغ فرخزاد نیز برای انتشار چند مجموعه اول خود کرده بود و بقیه شاعران نیز در آن روزگار همین کار را می کردند.

840786_649.jpg


آن چه در شعر و تابلوهای سهراب سپهری به غایت زیبایی بازتاب یافته است، سادگی منحصر به فردی است که برای درک آن نیازی به فلسفه بافی های پیچیده و پرطمطراق نیست. چند سال پیش نشستی برای بررسی تابلوهای سهراب تشکیل شده بود و یکی از شرکت کنندگان در آن نشست از این موضوع صحبت می کرد که در تابلوهای سهراب قرار نیست موضوعی تاریخی را مشاهده کنیم، حتی قرار نیست در این تابلوها تصویری از یک زن زیبا و فریبنده ببینیم، قرار نیست طرحی انتزاعی و درهم از اشکال را ببینیم که برای درکشان به تفسیرهای پیچیده محتاج باشیم.

آن چه در تابلوهای سهراب بازتاب پیدا کرده است، نوعی سادگی است. دست مایه اصلی کارهای او درواقع اشکال ساده شده طبیعت است. حتی یک خط راست اغلب در کارهای او طوری ترسیم شده که به بیننده تصویری از کویر را القا کند یا تصویری از یک درخت بلندبالا را.

در تابلوهای او اغلب تصویری از زندگی ساده و دور از ماشینی را می بینیم ک در کویر مرکزی جریان دارد: کوه ها، تپه ها، درخت های بید، خانه های کوتاه و ساده ای که با قوسی به یکدیگر چسبیده اند. این همان چیزی است که در شعرهای معروفش نیز سروده شده اند و حالا سال ها پس از مرگش به بهترین شعرهای او نیز تبدیل شده اند.

840784_647.jpg


سال ها منتقدان تابلوهای سپهری کمتر تصویری از انسان می بینیم. یکی از دوستانش که سال ها با او معاشرت داشته، در پاسخ به این دسته از منتقدان گفته بود سپهری آدمی به اندازه خجول و منزوی بود و در شعرهایش نیز این تنهایی و حساسیتش را بارها نشان داده بود. در شعر «واحه ای در لحظه» از این حساسیت و تنهایی خود چنین صحبت کرده است؛ صحبتی که اکنون به یکی از مثل های سایر در زبان فارسی تبدیل شده است «به سراغ من اگر می آیید/ نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد/ چینی نازک تنهایی من.»

عده ای فقدان آدمی در تابلوهای سپهری را به اعتقادات مذهبی او گره زده بودند. کریم امامی درباره خصوصیات زیستی سهراب نوشته است: «برای پرهیز از مزاحمت اشخاص، زنگ تلفن خانه که صدا در می آمد، سپهری هیچ گاه اول خود گوشی تلفن را بر نمی داشت و هیچ گاه در نخستین شب نمایشگاه نقاشی خود که دوستان و آشنایان و علاقه مندان همه جمع بودند و میدان برای جولان دادن از هر لحاظ مهیا بود، حضور نمی یافت. همیشه گوشه خلوتی را با کتابی و دفتری و چند ورق کاغذ طراحی به مجالس رسمی و خانوادگی ترجیح می داد. این نکته (خجالتی بودن سپهری) می تواند یکی از عوامل موثر در ایجاد این پدیده (خالی بودن پرده های سپهری از آدمیان) باشد، ولی حتما یگانه عامل نیست و ریشه های عمیق تری را بایستی برای توجیه آن جست و جو کرد.»

840783_494.jpg


حالا که حدود 35 سال از مرگ سهراب می گذرد، چیزی که مسلم است، حضور مستمر و زنده او در فضای ادبیات و نقاشی ایران معاصر است. واقعیت این است که درباره راز ماندگاری او دلایل متعدد و مختلفی ذکر کرده اند. عده ای این راز را در سادگی و صمیمیت او دانسته اند؛ سادگی ای که هم در شعرها و هم در نقاشی هایش می توان به وضوح دید و از آن لـ*ـذت برد. صمیمیتی که در شعرهای سهراب سپهری است، از جنس صمیمیتی است که انسان ماشین زده امروزی در مواجهه با یک انسان روستایی تجربه می کند.

وقتی شما به روستا می روید، نخستین چیزی که تجربه می کنید، همین سادگی و صمیمیت است. انسان روستایی چیزی را که به شما عرضه می کند، بدون هیچ نوع آلایش و آرایش است. او به شما از روستا نمی گوید و تفسیری از این سبک زندگی نمی دهد. شما به عنوان بیننده در اولین مواجهه با انسان روستایی و فضای روستایی این سادگی و صمیمیت را تجربه می کنید.

وقتی دفتر شعرهای سهراب یا تابلوهای او را می بینید، همین تجربه را نیز خواهید داشت. در فضایی پا می گذارید که خبری از اضطراب ها و استرس های زندگی مکانیکی امروزی نیست. تنها چیزی که می بینید، همین سادگی و صمیمیت انسان پاک و بی آلایش است.
 
  • پیشنهادات
  • Behtina

    کاربر نگاه دانلود
    کاربر نگاه دانلود
    عضویت
    2015/11/08
    ارسالی ها
    22,523
    امتیاز واکنش
    65,135
    امتیاز
    1,290
    سهراب سپهری؛ وسیع، سر به‌ زیر و سخت
    سهراب سپهری شاعر و نقاش و عکاس کاشانی که در همه سال‌هایی که نیست بیشتر از زمان حیات مورد توجه قرار گرفت و قضاوت شد.
    روزنامه شهروند - حسین پارسا: معدود هنرمندانی در تاریخ معاصر ما به جایگاهی رسیده‌اند که در بود و نبودشان جدل بیافرینند و خود بَری از هر حرف و حدیث باشند. چه آن‌که وقتی هنرمند خلق می‌کند، دیده می‌شود و لاجرم در معرض قضاوت قرار می‌گیرد. گاه این قضاوت از افکار عمومی است که خوب را می‌پسندد و بد را فراموش می‌کند، اما نقد منتقد و کاربلد، برنده‌تر و بی‌رحم‌تر است و چالش می‌آفریند. یکی از اندک هنرمندان اینچنینی، که در طی ٥٠‌سال بسیاری را به ستایش و تمجید واداشته و بعضی را به نقد و غضب، سهراب سپهری است.

    1222261_225.jpg

    شاعر و نقاش و عکاس کاشانی که در همه سال‌هایی که نیست بیشتر از زمان حیات مورد توجه قرار گرفت و قضاوت شد. قضاوت تاریخ اما اگرچه معتدل است و همه جانبه، اما دشواری روبه‌روشدن با قضاوت بزرگانی است که خود نام و نشانی داشتند و در کلام، صریح و در قلم تند بودند. اینچنین بود که جدل شاملو و بسیاری از روشنفکران با دنیای سپهری و دفاع فروغ از دوست قدیمی خود، همچنان پابرجاست و این راز ماندگاری سپهری است، فراتر از روزگار خود و تا امروز.

    نادیده‌گرفتن سهراب سپهری، در زمانه‌ای که در عصر زوال هنرمندان بزرگ سیر می‌کنیم، کاری بیهوده است. هر چند شاملو یقین داشت که سپهری در بیراهه است و اخوان شعر و نگاهش به دنیا را بیش‌ازحد «نازکانه» می‌دید، اما بازهم نمی‌توان از او به‌راحتی گذر کرد و با زبان روشنفکران بعد از کودتای ٢٨مرداد او را تکذیب کرد. چه آن‌که سپهری دنیایی دارد که تحلیل آن به‌وضوح دشوار است؛ درواقع با هنرمندی طرف هستیم که کاراکتر هنری مشخصی ندارد و درهم‌تنیدگی‌های روحی‌اش باعث شده که برای ارضای آنها، نقاشی بکشد، شعر بگوید و عکس بگیرد.

    این موضوع از آن‌جا مهم است که فراموش نکنیم چرا شاملو، قدرتمند در کلام و بی‌رحم در نقد، سپهری را انتخاب می‌کند که درباره‌اش حرف بزند و نمی‌تواند نادیده‌اش بگیرد. چون شاعر کاشانی تنها یک شاعر نیست و توانسته در جامعه هنری و روشنفکری دهه‌های ٤٠ و ٥٠ ایران فضایی را خلق کند که کارش اگرچه نه مستقیم، ولی بی‌اعتنایی به دنیایی است که عموم شاعرانش در هوایی چپ خلق کرده‌اند و روی کاغذ، سر ستیز با وضع موجود دارند.

    شعر سبز و زبان نرم

    سپهري در يكي از بزرگترين و زيباترين باغ‌هاي كاشان متولد شد و قسمت زیادی از زندگی کوتاهش را در این باغ گذراند. اگر بپذیریم این ایده فروید را که شخصیت هر فرد در بزرگسالی ناشی از تجربیات و احساسات کودکی‌اش است، قابل درک خواهد بود که چنین طبع لطیفی، در همان زمانه‌ای که شاملو دشنه در دیس می‌بیند و از مرگ قناری حرف می‌زند، چگونه شکل گرفته است.

    سهراب سپهري در ٢٣سالگی نخستين مجموعه شعر خود به نام «مرگ رنگ» را منتشر كرد. این کتاب ٢٣شعر داشت که به وضوح نیمایی سروده شده بودند. اگرچه در آن روزگار تاثیرپذیری از نیما، ناگزیر همه شاعران جوان بود، اما سپهری در نیما نماند و بعدها متاثر از فروغ شد. دهه ٤٠ اوج کار سپهری در شعر بود، آن‌جا که در ١٠‌سال ٦ کتاب چاپ کرد که درواقع هسته اصلی شخصیتی او را نشان می‌داد: وسیع و تنها و سربه زیر و سخت.

    1222257_482.jpg

    سپهری در آن سال‌ها مفهوم «حجم سبز» را خلق کرد. عنوانی که نام آخرین کتاب او در دهه ٤٠ خورشیدی بود و درواقع فضایی انتزاعی را نشان می‌داد که از ذهن سپهری ناشی می‌شد. ذهنی آغشته به انگیزه‌های انسانی برای نگاه به زندگی، طبیعت‌گرایی شرقی و تنهایی. مفهوم حجم سبز تا همیشه با شخصیت سپهری همراه شد، در شعر او موج می‌زد و در نقاشی‌اش ظهور می‌کرد. حضور همزمان رنگ‌هاي خاكستري و نخودي آثار او را با ديگران متمايز کرده بود و بيش از آن، نشان از شخصيتي مي‌داد كه عميقا يگانه بود. سبكي كه او در پيش گرفت خلق مكاشفه‌هايي عاشقانه با زباني انتزاعي بود که سال‌ها بعد از مرگ، ارزش و اعتبار آنان بیش از قبل دریافت شد.

    قله شعر نو

    در برابر چنین منتقدان بزرگی، سپهری اما مدافعان خوبی هم داشت و دارد. شاملو می‌گفت شعر سپهري، تحت تأثير فروغ بود، اگرچه فروغ عصيانگري‌هاي زنانه خود را داشت، در حالي كه سهراب در حجم سبز خود غرق بود كه به قول اخوان، پيام اجتماعي شعر را اصلا به حساب نمي‌آورد. فروغ ولي همواره از دوست قديمي خود دفاع مي‌كرد: «سپهري با همه فرق دارد. دنياي فكري و حسي او براي من جالب‌ترين دنياهاست.

    او از شهر و زمان و مردم خاصي صحبت نمي‌كند. او از انسان و زندگي حرف مي‌زند و به همين دليل وسيع است. اگر تمام نيروهايش را صرف شعر مي‌كرد آن‌وقت مي‌ديديد كه به كجا خوهد رسيد».
    از شعرای حاضر شاید بزرگترین مدافع سپهری، شمس لنگرودی باشد. این شاعر، سهراب را قله شعر نو می‌داند: «سهراب سپهری توانسته است علیرغم همه انتقادهای غیرهنری با ایستادگی، صبر و هوشیاری به قله شعر نو دست یابد. در جامعه‌ای که نقد هنر بستگی مستقیم به ناتوانی و توانایی‌های غیرهنری خالق اثر هنری دارد، لازمه ایستادگی و دوام در برابر تخطئه‌ها و تنگ‌نظری‌ها و بی‌اعتنایی‌ها، فقط خلق آثاری نیرومند است و سپهری از چنین قدرت مسحورکننده‌ای برخوردار بود.»

    منتقدان به صف می‌شوند

    اما سپهری جز شاملو منتقدان دیگری هم داشت، همچون مهدی اخوان ثالت. برای شاعر مشهدی، دلباخته ایدئولوژی فرهنگی- تاریخی خراسان، جایی برای این سطح از لطافت وجود نداشت، آن‌هم در روزگار تباهی. اخوان معتقد بود نقاشي‌هاي سهراب از شعرهايش بهتر است: «از كل كارهاي سپهري در اين ٨كتاب، چهار پنج شعرش بدك نيست، بسيار نازكانه و لطيف است. فقط اين چند شعر اخير است كه مي‌تواند پيامي ابلاغ كند.

    در اشعار قبلي‌اش بيهوده به آن‌طرف و اين‌طرف مي‌گشت ولي چون اصالتا نجيب بود دوباره به‌جاي اول خود برمي‌گشت، متاسفانه اجل مهلتش نداد كه بيشتر كار كند.» محل نقد دقیقا همین بود و هست که اخوان می‌گفت: «شعر باید پیام داشته باشد» و این پارادایم برای سپهری که نگاه عارفانه‌ای به هستی داشت، قطعا بی‌معنی بود. در ساده‌ترین اشعار سهراب، آن‌جا که از گل‌نکردن آب حرف می‌زد، برخلاف تفاسیر مدرسه‌ای، رویکردی عرفانی به زندگی داشت و این نمی‌توانست آن پیامی باشد که اخوان دوست می‌داشت.

    1222259_932.jpg

    برای شاعر همواره خوشایند خواهد بود که آثارش نقد محتوایی شوند و فضای شعری او به باد انتقاد گرفته شود، اما وقتی نقد بر فرم و شکل کار هم باشد، باید که بیشتر ایستاد و تامل کرد. وقتی شعر سپهری توسط شاملو و اخوان نقد می‌شد، حرف از فضا و ذهنیت و پیام بود، اما در مراحلی فراتر و سال‌ها بعد، فرم شعر او هم زیر ذره‌بین رفت و ضعیف پنداشته شد. محمدرضا شفیعی‌کدکنی از کسانی بود که سبک و ساخت شعر سهراب را به باد انتقاد گرفت: «شعر او در کل زنجیره‌ای است از مصراع‌های مستقل که عامل وزن، بدون قافیه آنها را به هم پیوند می‌دهد و به‌ندرت دارای ساخت شعری (Structure) است...

    به همین مناسبت دورترین کس است از نیما و اخوان و شاملو... و به نظرم می‌توان گفت نوعی شعر سبک هندی جدید است که مجازهای زبانی بیشترین سهم را در ایجاد آن دارند... سپهری تمام عمرش بیش از آن‌که صرف شعر گفتن شود، صرف کوشیدن در راه رسیدن به سبک شعری شد و با «صدای پای آب» به سبک شعری موفقی رسید و همان سبک در «ما هیچ ما نگاه» بلای جان او شد و مشتش را در برابر خواننده هوشیار باز کرد».

    نقدها اما به این‌جا ختم نشد. رضا براهنی یکی دیگر از منتقدان سهراب او را به پشت‌کردن به جهان متهم کرد: «ما باید شاعر این دنیای آشفته به‌هم‌ریخته باشیم. پشت‌کردن به این دنیا کار درستی نیست و متاسفانه سپهری به این دنیای آشفته پشت کرده است. در یکی از شعرهایش به نام مسافر، سپهری از بادهای همواره خواسته است که «حضورِ هیچِ ملایم» را به او نشان بدهند. ولی این جهان آنچنان به خباثت آلوده است که هرگز نمی‌توان حضور هیچِ ملایم را به سپهری نشان داد... موقعی که جهان بدل به چیزی خفقان‌آور شده است و دوسوم دنیا گرسنه است و ملتی ساده‌لوح جهانی را به مسلسل بسته است، هیچِ ملایم به چه درد من و امثال من می‌خورد؟»

    رنگ سفر در نقش و تلفیق

    در کنار شعر و رنگ، سفر؛ معشوق دیگر سپهری بود. او قویا به فرهنگ مشرق‌زمين علاقه داشت و به هندوستان، پاكستان، افغانستان، ژاپن و چين سفر کرد. مدتي در ژاپن زندگي كرد و حكاكي روي چوب را فرا گرفت. بعد از راه زميني به پاريس و لندن رفت. در این سفرها بود که سهراب سپهری نهایی، آنچه امروز ما می‌شناسیم و از آثارش پیداست، شکل گرفت و کم‌همتا شد. سیمین دانشور، همکار قدیمی سهراب در اداره هنرهای زیبا درباره او و تأثیر سفر بر روحیاتش می‌گفت: «سهراب طبعی شهودی داشت و این طبع بي‌اين‌كه او را متوجه گنجينه گسترده عرفان ايران بكند، به خاور دور و ژاپن كشاند. رهاورد اين سفر هم در نقاشي و هم در شعر او اثر گذاشت. برايم گفت كه نقاشي‌هاي پيروان فرقه «ذن بوديسم» را ديده و ترجمه شعرهايش را به فرانسه خوانده...

    البته طبيعي است كه بايد در ابتدا كار سهراب هنر غربي باشد، اما بعد به‌نظر من تلفيقي كرد ميان هنر شرق و غرب و با الهام‌گرفتن از محيط پيرامونش يعني ايران و زادگاه كويري‌اش كاشان.» این ویژگی که نقاشی‌های سپهری در عین دارابودن عناصر و مفاهیم غربی و شرقی، ایرانی هستند و مفهومی غریبه را بسط نمی‌دهند، مدتی انگیزه نقد بسیاری از بزرگان نقاشی بود. پاسخ آنها را آیدین آغداشلو این‌گونه می‌داد: «مي‌دانم كار شعر و نقاشي سپهري چقدر خالص ايراني است. با دوستداران سينه‌چاك آثارش مخالفتي ندارم، مخصوصا كه دوستدار آثار او بودن رسم روز است. اما مي‌دانم به آب و خاكش تعلق داشت و سعي كرد تصويرگر اين سرزمين باشد.

    نيازي نيافت ابروهاي كماني و بته جقه نقاشي كند تا كارش ملي و محلي‌نما شود. آن ديوارهاي نرم و كاهگلي و آن خاك مخملي بسيط و ممتد را كه مي‌بيني درمي‌يابي كه كجا را مي‌گويد. هر هنرمندي اگر هنرمند باشد گواهي است بر زمانه‌اش و دارد حديث سرزمين و آداب و فرهنگش را نقل مي‌كند و معناي وجودش و حاصل‌بودنش را منتقل مي‌كند.»

    سپهری دیروز، سپهری امروز

    سهراب در اول اردیبهشت‌ سال ٥٩ با سرطان خون از دنیا رفت و هیچگاه ندید بعد از سه دهه نام و آثارش باز هم محل مجادله باشد و چالش بیافریند. چالش جدید اما نه دیگر کار شاملو بود که با کسی تعارف نداشت و نه اخوان که «نازکانه»بودن کلام او را نمی‌پسندید و نه دیگر روشنفکران رشد یافته در روزگار بعد از کودتا. سال‌ها بعد از مرگ سهراب، فروش نقاشی‌های او در حراج‌های داخلی و خارجی یک بار دیگر نام او را زنده کرد. چند‌سال پیش بود که برای نخستین‌بار صحبت از فروش نقاشی‌های سپهری در حراجی در تهران بود. آن روز کسی فکر نمی‌کرد شاعری که روزی نماد سادگی بود در جمع سرمایه و هنر، رول اول را بازی کند و مراسم را به هم بریزد. اما شد آنچه شد و تا امروز نقاشی‌های سهراب سپهری گل سرسبد همه چنین حراج‌هایی هستند.

    1222258_532.jpg

    سه‌سال قبل در سومین حراج تهران، ویژه آثار هنر مدرن و معاصر ایران، بالاترین رکورد فروش اول و دوم به دو نقاشی از سهراب سپهری تعلق گرفت. بالاترین قیمت برای نقاشی بدون عنوان سپهری از مجموعه تنه درختان بود که یک‌میلیاردو٨٠٠‌میلیون تومان به فروش رفت. این تابلو را یک خریدار کانادایی از طریق تلفن سه برابر قیمت اولیه خرید. دومین رکورد هم به تابلوی انتزاعی سهراب اختصاص داشت که یک‌میلیاردو٦٠٠‌میلیون تومان به فروش رسید. در چهارمین حراج تهران باز هم نقاشی سپهری به بالاترین قیمت فروخته شد.

    این بار هم نقاشی از سری تنه درختان سهراب سپهری با رقم قابل‌توجه ٢‌میلیاردو٨٠٠‌میلیون تومان به فروش رفت. در آخرین حراج رسمی داخلی در‌ سال گذشته همچنان سپهری گران‌ترین بود، این بار با ٣‌میلیارد تومان. پول‌سازی نقاشی‌های او اما به داخل کشور محدود نشد. حراج کریستی خاورمیانه سالانه دوبار توسط خانه حراج کریستی در دوبی برگزار شده و عمدتا آثاری از هنر معاصر کشورهای خاورمیانه در آن عرضه می‌شود. دو‌سال قبل اثری از سهراب در این حراج ١٦٠‌هزار دلار فروخته شد تا مشخص شود نقاشی سهراب زبانی همه‌گیر دارد.

    این پرسش که بعد از وقفه‌ای چند دهه‌ای چرا سپهری و آثارش به اقبالی اینچنین دست پیدا کرده‌اند، پاسخی پیچیده دارد. شاید اگر شاملو امروز زنده بود می‌توانست در ذم هم‌آغوشی سرمایه و هنر و زوالِ تعهد حرف‌های بسیار داشته باشد، اگر خود تا امروز، غرق آن نشده بود.سپهری در ‌سال ۱۳۵۸ به بیماری سرطان خون مبتلا شد و به همین سبب در همان ‌سال برای درمان به انگلستان رفت، اما بیماری بسیار پیشرفت کرده بود و وی ناکام از درمان به تهران بازگشت. او سرانجام در غروب اول اردیبهشت‌ سال ۱۳۵۹ در بیمارستان پارس تهران به علت ابتلا به بیماری سرطان خون درگذشت اما، این جدال قدیمی بین نگاه‌های مختلف در عرصه هنر اجتماعی و هنر فردی، هنوز هم ادامه دارد. جدالی که نه با شاملو و سپهری آغاز شده و نه بدون آنها خاتمه می‌یابد. در انتها می‌ماند قضاوت تاریخ درباره فردی که فراتر از شعر و نقاشی، عمیقا تنها بود و اندوهگین.

    شاعر آب و تیغ تند شاملو

    کودتای ٢٨مرداد اگرچه اصولا رخدادی سیـاس*ـی بود، اما درنهایت تاثیرات آن به فرهنگ و هنر هم رسید و دورانی را شکل داد که در تاریخ روشنفکری ایران کم‌همتاست. قرار بود حکومتی ملی و دموکراتیک روی کار باشد و در پس آن فضا برای روشنفکر و هنرمند باز شود. اما درنهایت نشد و استثمار به میدان آمد و استبداد قدرت گرفت و بسیاری از هنرمندان به زندان رفته یا گوشه‌گیر شدند. چند‌سال بعد وقتی شاخه‌های بریده‌شده دوباره جوانه زدند، رنگ گل‌هاشان عوض شده بود و میوه‌های جدید دادند. مبارزه به شعر و نقاشی و داستان کشیده شد و هنر، ناگزیر از ایدئولوژی، باید در مسیر مفهوم کلی و انتزاعی «رهایی» حرکت می‌کرد. در چنین فضایی شاملو با زبانی مطنطن، تلخ و گزنده نماینده روشنفکرانی بود که با زمانه ستیز داشتند و در این مسیر نه از نقد سنت هراسی داشتند و نه از جدل با دیگرانی که اعتنایی به جریان قالب روشنفکری و هم‌جهت‌شدن با آن نداشتند.

    در طی دو دهه نوک پیکان نقد گاه به سمت نادر نادرپور بود و گاه فریدون مشیری و بیشتر از همه سهراب سپهری. چه آن‌که شاملو و روشنفکران همفکر او زبان و نگاه سپهری به دنیا و مافیها را ناشی از عرفانی می‌دانستند که نه خاصیتی دارد و نه نفعی برای جامعه و نه در مسیر رهایی از بندها، یاری‌ای می‌رساند. اين چالش البته در همه سال‌هاي بعد از مرگ سهراب هم، بزرگترين جدال دنياي او با ديگر هنرمندان ايران بود. شاملو مي‌گفت:‌ «سر آدم‌هاي بي‌گناهي را مي‌برند و من دو قدم پايين‌تر بايستم و توصيه كنم آب را گل نكنيد! تصورم اين بود كه يكي از ما، يا من يا سپهري از مرحله پرت هستیم.»

    1222260_897.jpg

    همین چند جمله نشان می‌داد چرا بسیاری، شاعر کاشانی را دوست نداشتند. سپهری دلباخته عرفان شرقی بود و همین قضاوت مخالفان درباره او را راحت‌تر می‌کرد. شاملو از روزگاری حرف می‌زد که بعد از کودتا یأس و خشم فراگیر بود و او نمی‌توانست رابـ ـطه این عرفان با دنیای ویران پیش رویش را درک کند: «من دنياي او را درك نمي‌كنم. بهشت او اصلا از جنس جهنم من نيست. تو حتی وقتي كه تا خرخره لمبانده باشي هم مي‌تواني معني حرف مرا كه مي‌گويم «گرسنه‌ام» بفهمي. چون سيري تو و گرسنگي من از يك جنس است منتها در دو جهت. من اگر غذاي كافي بخورم حالت الان تو را درك مي‌كنم و تو اگر تا چند ساعت ديگر چيزي نخوري معني حرف مرا. اما من اگر خودم را تكه پاره هم بكنم نمي‌فهمم جغرافياي شعر سپهري كجا است.»

    اين نقد تا هميشه سهراب سپهري را درگير كرد. در دنياي سياه شاعر بعد از كودتای آن‌روزها، كه استعمار و استثمار و استحمار حكمفرماست، از جوي آب روان و كوچه‌باغ و عطر سيب حرف‌زدن، بايد هم گیج‌کننده باشد. ولي اين‌ها همه دنياي سپهري بودند و او هيچ‌وقت تلاش نكرد خودش را آن‌طور نشان دهد كه نبود. شاملو مي‌گفت: «بايد فرصتي پيدا كنم يكبار ديگر شعرهايش را بخوانم، شايد نظرم درباره كارهايش تغيير كند. يعني شايد بازخواني‌اش بتواند آن عرفاني را كه در شرايط اجتماعي سال‌هاي پس از كودتا در نظرم نامربوط جلوه مي‌كرد، امروز به صورتي توجيه كند».

    در چنین حرف‌های صریح و در عین‌حال صادقانه شاملو، فراتر از نقد نکته دیگری هم نهفته است:این‌که شاملوی بزرگ نمی‌توانست سپهری را نادیده بگیرد و حتی خود را به بازخوانی سپهری دعوت می‌کند که شاید با خاک‌گرفتن زخم‌های کودتا، شعرو عرفانش به نحوی دیگر قابل تفسیر باشد.

    شاملو در آخرین حرف‌هایش درباره سپهری هم شعر او را متاثر از فروغ می‌داند و اگرچه نقدهایی لطیف‌تر از قبل ، اما همچنان دنیا را متفاوت از سهراب می‌بیند: «سپهري هم از لحاظ وزن مثل فروغ است گيرم حرف سپهري حرف ديگري است. انگار صدايش از دنيايي مي‌آيد كه در آن آپارتايد وجود ندارد و گرفتاري‌ها فقط در حول‌وحوش اين دغدغه است كه برگ درخت سبز هست يا نه. من دست‌كم حالا ديگر فرمان صادر نمي‌كنم كه آن كه مي‌خندد هنوز خبر هولناك را نشنيده است، چون به اين اعتقاد رسيده‌ام كه جنايتكاران و خونخواران تنها از ميان كساني بيرون مي‌آيند كه از نعمت خنديدن بي‌بهره‌اند.»

    دفاعیات سهراب و گسست فکری روشنفکران

    از سهراب سپهری، کم‌حاشیه و سربه‌زیر، کمتری پاسخی ثبت‌شده به این حجم از انتقاد، اما معدود حرف‌های سهراب درباره نگاهش به دنیا، به شکل شگفت‌آوری فلسفی و عمیق است: «دنیا پر از بدی است. و من شقایق تماشا می‌کنم. روی زمین میلیون‌ها گرسنه است. کاش نبود. ولی وجود گرسنگی، شقايق را شديدتر می‌كند... وقتی كه پدرم مرد، نوشتم: پاسبان‌ها همه شاعر بودند. حضور فاجعه، آنی دنيا را تلطيف كرده بود. فاجعه آن طرف سكه بود و گرنه من می‌دانستم و می‌دانم كه پاسبان‌ها شاعر نيستند.

    در تاريكی آن‌قدر مانده‌ام كه از روشنی حرف بزنم... من هزارها گرسنه در خاك هند ديده‌ام و هيچ وقت از گرسنگی حرف نزده‌ام. نه، هيچ وقت. ولی هر وقت رفته‌ام از گلی حرف بزنم دهانم گس شده است. گرسنگی هندی سَبك دهانم را عوض كرده است و من دِين ِ خود را ادا كرده‌ام.» چنین دفاعی که در آن بیش از پاسخ، جهان‌بینی موج می‌زند، درواقع نشانه‌ای از گسستی است که روشنفکری ایران سال‌ها با آن دست به گریبان بود: جدال بر سر مفهوم وظیفه هنر و نقش هنرمند. دعوایی که در دهه ٤٠ آغاز شد و آتش آن بیش از همه دامن سپهری را می‌گرفت. چه آن‌که او بیش از دیگران نماد بی‌توجهی به جریان غالب روشنفکری بود که هنر را جز در خدمت جامعه، متعهد نمی‌دانست.
     

    برخی موضوعات مشابه

    پاسخ ها
    0
    بازدیدها
    195
    پاسخ ها
    0
    بازدیدها
    173
    پاسخ ها
    0
    بازدیدها
    165
    پاسخ ها
    0
    بازدیدها
    274
    بالا